Bir nesnenin nasıl kullanılacağı görünüşünden nasıl anlaşılır?

Tanımadığınız bir çekmeceyi açarken önce bir çıkıntı, boşluk veya çizgi arayabilirsiniz. Bu ayrıntılar, elin nereye yerleşeceği ve hangi hareketin yapılacağı hakkında ipucu verir. Nesnenin gerçekte izin verdiği hareketle, kullanıcının görünüşünden anladığı hareket her zaman örtüşmez. Tasarım okuryazarlığı açısından önemli soru, yalnızca nesnenin ne yapabildiği değil, bunu nasıl belli ettiğidir.

Temsili görsel: Bir çekmece ve tutamağı; nesnenin kullanımına ilişkin biçim ipuçlarını tartışmak için temsili görsel. Kaynak: Drawer handle.jpg; üretici: iluvrhinestones from seattle, oceania; lisans: CC BY-SA 2.0. Kaynak bildirimi: drawer and wood grain.

Yapılabilen şey ile görülen işaret

Bir yüzeyin tutulabilmesi kullanım imkânıdır. Tutulacak yerin farklı renkle ayrılması veya kenarında parmak boşluğu bulunması ise bu imkânın fark edilmesine yardımcı olabilir. Tasarım araştırmacısı Don Norman, eylem imkânıyla onu algılanabilir kılan işaretleri ayrı ele alır. İşaret, bazen bilinçli olarak eklenen bir şekil; bazen kullanımın bıraktığı iz olabilir.

Varsayımsal bir masaüstü çekmecesinin ön yüzü çerçeveyle tamamen aynı çizgide bitsin. Çekmece açılabiliyor olsa bile nereden çekileceği belirsiz kalabilir. İkinci tasarımda küçük bir parmak boşluğu bulunsun. İki nesnenin işlevi aynı olabilir; ikinci tasarım eylemin başlangıç noktasını daha açık gösterebilir. Bu örnek bir kullanıcı araştırmasının sonucu değil, ayrımı düşünmek için kurulmuş durumdur.

Bir işaret yanlış beklenti de yaratabilir

Döndürülecekmiş gibi görünen yuvarlak bir parça yalnızca süs olabilir. Buna karşılık düz görünen bir yüzey gerçekten basılarak çalışabilir. Kullanıcı, nesnenin iç mekanizmasını görmeden biçimden bir tahminde bulunur. Biçimle gerçek işleyiş uyuşmadığında görünüş, yardımcı olmak yerine yanlış eyleme yöneltebilir.

Bu nedenle belirgin bir çıkıntının varlığı tek başına başarılı tasarım sayılmaz. Çıkıntının hangi hareketi çağrıştırdığı ve o hareketin gerçekten işe yarayıp yaramadığı önemlidir. Bir ok işareti yön gösterebilir; fakat okun nesnenin hangi parçasıyla ilgili olduğu belirsizse yeni bir soru doğurur. İşaretin anlamı, çevresindeki parçalarla birlikte oluşur.

Yazı, biçim ve konumu birlikte okumak

Bir parçanın yanında aç yazması açıklama sağlar. Ancak yazı üstteki gözün mü, alt çekmecenin mi açılacağını söylemiyorsa ilişki eksik kalabilir. İpucunu değerlendirirken yalnızca sözcüğe değil, onun yerleştirildiği yere de bakılabilir. Yakınlık, hizalama ve parçanın sınırı aynı mesajı destekleyebilir veya birbirine karıştırabilir.

Kullanıcının nesneyi hangi yönden gördüğü de hesaba katılmalıdır. Kutunun önündeyken açık görünen bir çentik, nesne başka yönde durduğunda görünmeyebilir. Böyle bir durumda tasarımın yalnızca katalogdaki tek açıdan anlaşılır olması yeterli kanıt değildir. Kullanımın başladığı gerçek bakış açısı ayrı düşünülür.

Bir ipucunun öğrenilmiş olması onu değersiz kılmaz. Önemli olan, hangi bilginin nesnenin üzerinde bulunduğunu ve hangisinin önceki alışkanlıktan geldiğini ayırabilmektir. İlk kullanımda gereken açıklama ile tekrar kullanımda gereken hatırlatma da farklı olabilir. Bir kez öğrenildikten sonra kolay bulunan çekmece, ilk karşılaşmada aynı derecede açık görünmeyebilir. Değerlendirme bu iki durumu tek deneyim gibi ele almamalıdır.

Basit bir gözlem dizisi

Tehlikesiz, sıradan bir nesneyi incelemek için önce ona dokunmadan beklenen hareketi tarif edebilirsiniz. Sonra bu beklentiyi hangi ayrıntının oluşturduğunu yazın: çizgi mi, girinti mi, sözcük mü, yoksa alışkanlık mı? Ardından kullanım yönergesindeki işlemle beklentinizi karşılaştırın. Elektrikli veya kilitli parçaları zorlamak bu gözlemin parçası değildir.

Aynı nesneyi daha önce kullanmış biri, ilk kez gören kişinin fark etmediği ilişkiyi zaten biliyor olabilir. Bu yüzden bilen kişinin bana açık geliyor demesi, bütün kullanıcılar için aynı açıklığın bulunduğunu göstermez. İlk beklentiyle öğrenilmiş bilgi ayrıldığında tasarımın hangi açıklamayı kendi üzerinde taşıdığı daha iyi görünür.

İyi bir inceleme sonunda nesne anlaşılır veya anlaşılmaz gibi tek bir sıfat yerine daha somut bir ifade elde edilir: çekmecenin sınırı görülüyor ama çekilecek yer belli olmuyor. Böyle bir gözlem, nesnenin bütününü belirsiz biçimde övmek veya eleştirmek yerine belirli bir kullanım sorusunu tarif eder.